# tools

name: Działa
created: 2025-11-25 13:58:08
modified: 2025-11-25 13:58:08
description:
  Średniowieczne działa, znane również jako bombardy lub armaty, były pierwszymi formami broni palnej na proch strzelniczy, które pojawiły się w Europie w XIV wieku. Ich rozwój oznaczał rewolucję w sztuce wojennej, przechodząc od machin oblężniczych (jak katapulty czy trebusze) do broni wykorzystującej energię chemiczną. Poniżej przedstawiam szczegółowy opis, oparty na historycznych faktach.
  Pochodzenie i rozwój

  Wprowadzenie do Europy: Proch strzelniczy wynaleziono w Chinach w IX wieku, ale działa jako broń oblężnicza dotarły do Europy około 1320-1340 roku, prawdopodobnie poprzez Bliski Wschód i Mongołów. Pierwsze wzmianki o ich użyciu pochodzą z bitew w Italii i Francji, np. podczas wojny stuletniej (1337-1453). Jednym z najwcześniejszych przykładów jest bitwa pod Crécy w 1346 roku, gdzie Anglicy użyli prymitywnych dział.
  Ewolucja konstrukcji: Wczesne działa były proste – wykonane z kutego żelaza lub brązu, w formie rur spawanych lub odlewanych. Z czasem stały się bardziej zaawansowane: odlane z jednego kawałka metalu, co poprawiło wytrzymałość. Przykłady to bombardy (duże działa oblężnicze) i mniejsze działa polowe.

  Budowa i działanie

  Materiał i konstrukcja:
  Korpus: Zazwyczaj cylindryczna lufa z żelaza lub brązu, wzmocniona obręczami, aby wytrzymać ciśnienie wybuchu. Długość lufy wynosiła od 1 do 3 metrów, a kaliber (średnica otworu) od 10 do 50 cm w przypadku większych bombard.
  Podstawa: Montowane na drewnianych wozach lub blokach, co umożliwiało transport, choć były ciężkie (nawet do kilku ton).
  Ładunek: Proch czarny (mieszanka saletry, siarki i węgla drzewnego) ładowany od przodu, a potem kula kamienna lub żelazna. Zapalnik to prosty lont lub rozżarzony pręt.

  Zasięg i moc: Wczesne działa miały zasięg do 200-500 metrów, ale były niecelne. Ich siła tkwiła w niszczeniu murów obronnych – np. bombardy mogły wystrzelić kulę o wadze 100-200 kg. Prędkość przeładowania była niska: 1-2 strzały na godzinę ze względu na nagrzewanie lufy i ryzyko eksplozji.
  Typy dział:
  Bombardy: Olbrzymie, stacjonarne działa oblężnicze, jak "Mons Meg" (XV w., Szkocja) o wadze 6 ton i kalibrze 50 cm.
  Kolubryny: Dłuższe lufy, bardziej mobilne, używane w polu.
  Hakownice: Ręczne lub lekkie działa, prekursorzy muszkietów.


  Zastosowanie w wojnach

  Oblężenia: Główne użycie – np. podczas oblężenia Konstantynopola w 1453 roku przez Turków Osmańskich, gdzie działa Mehmeda II (jak "Bazylika") przełamały mury bizantyjskie, kończąc średniowiecze.
  Bitwy polowe: Rzadziej, bo mobilność była ograniczona. W wojnie stuletniej Francuzi pod Joanną d'Arc używali dział do kontrataków.
  Wpływ na taktykę: Zmusiły do zmian w fortyfikacjach – od wysokich murów do bastionów i fos. Przyspieszyły koniec rycerstwa ciężkozbrojnego, bo kule przebijały zbroje.

  Wady i ograniczenia

  Niebezpieczeństwo: Częste eksplozje lufy zabijały obsługę (kanonierów).
  Koszt i logistyka: Drogie w produkcji, wymagały dużych ilości prochu, co ograniczało ich użycie do bogatych królestw.
  Celność: Niska, zależna od wiatru i jakości prochu.

  Średniowieczne działa symbolizują przejście do ery nowożytnej, gdzie technologia zmieniła oblicze wojen


